Οι άνθρωποι κατέκτησαν τον πλανήτη 300 φορές πιο γρήγορα από ό,τι μπορεί να εξηγήσει η γενετική εξέλιξη

 

Από τα πιο θερμά έως τα πιο ψυχρά σημεία του πλανήτη, η χρήση εργαλείων, η κοινή δράση και ο πολιτισμός που βασίστηκε στην εργασία επέτρεψε στον άνθρωπο να επιβιώσει παντού πάνω στη Γη

Λίγο λιγότερο από 300.000 χρόνια από τη στιγμή που εμφανίστηκε ο Homo sapiens στην Αφρική, το είδος μας είχε περικυκλώσει τη Γη, κατακτώντας καυτές ερήμους, παγωμένες ερημιές και όλα τα εύκρατα κλίματα ενδιάμεσα. Σε όλη τη διάρκεια αυτής της εκπληκτικής επέκτασης, φαίνεται ότι βασιστήκαμε εκπληκτικά λίγο στη γενετική προσαρμογή για να τροφοδοτήσουμε την κατάκτηση του πλανήτη μας. Τα οκτώ δισεκατομμύρια των ανθρώπων σήμερα παραμένουμε λιγότερο γενετικά ποικιλόμορφοι από τους μεμονωμένους πληθυσμούς χιμπατζήδων μεταξύ τους. Πώς λοιπόν συνέβη; Βρίσκεται η απάντηση εκεί που την αναζητούν πολλοί επιστήμονες, σε κάποια γονίδια και ανατομικά χαρακτηριστικά, ή μήπως βρίσκεται σε έναν επιταχυντή που αναπτύχθηκε με άλλο τρόπο πάνω στο υποσχόμενο υπόβαθρο, τον όρθιο πίθηκο, που δημιούργησε τυχαία η βιολογική εξέλιξη;

Αρκετοί επιστήμονες επισημαίνουν την πολιτιστική εξέλιξη, τη διαδικασία με την οποία η γνώση, τα έθιμα και η τεχνολογία εξαπλώθηκαν με την πάροδο του χρόνου. Αλλά σύμφωνα με τον Αλεξ Μεσούντι, ο οποίος μελετά την πολιτιστική εξέλιξη στο Πανεπιστήμιο του Εξετερ στην Αγγλία, αυτό «ήταν πάντα απλώς ένας αόριστος ισχυρισμός» (σ.σ. τουλάχιστον για την αστική επιστήμη και φιλοσοφία).

Η δύναμη των αριθμών

 

Οχι πια. Πρόσφατη δημοσίευση στα Πρακτικά της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών των ΗΠΑ από τον εξελικτικό ανθρωπολόγο του Πανεπιστημίου της Αριζόνα, Τσαρλς Περό, υπολογίζει πόσο μεγάλη ώθηση θα μπορούσε να μας έχει δώσει η ανάπτυξη πολιτισμού. Αν ήμασταν ένα τυπικό θηλαστικό, αναγκασμένοι να προσαρμοστούμε κυρίως μέσω αργής γενετικής εξέλιξης, συμπεραίνει ο Περό, θα χρειαζόμασταν 88 εκατομμύρια χρόνια για να επιτύχουμε το τρέχον γεωγραφικό μας αποτύπωμα και θα είχαμε χωριστεί σε περίπου 2.200 διακριτά είδη σε αυτό το χρονικό διάστημα.

Για να καταλήξει σε αυτά τα αριθμητικά συμπεράσματα, ο Περό συνέταξε χάρτες εξάπλωσης για σχεδόν 6.000 είδη θηλαστικών και χαρτογράφησε πώς η γεωγραφική εξάπλωση σχετίζεται με τρεις δείκτες εξελικτικής αλλαγής για μια ομάδα με έναν κοινό πρόγονο, που ονομάζεται γενεαλογική γραμμή: Την ηλικία μιας γενεαλογικής γραμμής, τον αριθμό των ειδών της και το φάσμα των μεγεθών του σώματός της. Αυτές οι σχέσεις επέτρεψαν στον Περό να υπολογίσει περίπου πόσο «εξελικτικό έργο» χρειάζεται να καταβάλουν τα θηλαστικά για να κατοικήσουν μια δεδομένη περιοχή.

Με αυτό το κριτήριο, οι άνθρωποι πέτυχαν σε μερικές εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια αυτό, που διαφορετικά θα απαιτούσε δεκάδες εκατομμύρια έτη. Ο πολιτισμός σήμαινε ότι, σε αντίθεση με άλλες γενεαλογικές γραμμές θηλαστικών, δεν χρειαζόταν να περιμένουμε μια ολόκληρη γενιά για να προσαρμοστούμε μέσω της φυσικής επιλογής. Η συνεχής ροή καλύτερων εργαλείων, πιο έξυπνων ιδεών και πιο αποτελεσματικών πρακτικών επιτάχυνε εξαιρετικά τον ρυθμό της εξέλιξης.

Ο Περό διαπίστωσε ότι συλλογικά οι άνθρωποι έχουν εξαπλωθεί σε τόση έκταση όσο όλα τα υπόλοιπα θηλαστικά μαζί, πολύ περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο είδος ζώου (οι γκρίζοι λύκοι βρίσκονται πιο κοντά μας, καλύπτοντας τη μισή έκταση Γης). Αυτό μας κάνει να φαινόμαστε ως το απόλυτο είδος - γενικευτής, αλλά κατά τον Περό, από μια άλλη άποψη δεν είμαστε κάτι τέτοιο στην πραγματικότητα. Απλώς μεμονωμένες ομάδες ανθρώπων τελειοποίησαν την τέχνη της επιβίωσης σε πολύ διαφορετικά μέρη. Οι κυνηγοί - τροφοσυλλέκτες Καλαχάρι της νότιας Αφρικής μπορεί να μην καταφέρουν να επιζήσουν πολύ στη Γροιλανδία, και το αντίστροφο ισχύει για τους Ινουίτ.

Χωρίς παρωπίδες

Η επιστήμη, όταν δεν φοράει τις αστικές ιδεολογικές παρωπίδες, οδηγείται στα συμπεράσματα της μαρξιστικής κοσμοθεωρίας, του διαλεκτικού και ιστορικού υλισμού. Τα ζώα προσαρμόζονται στο περιβάλλον τους και αλληλεπιδρούν μ' αυτό μόνο για ό,τι χρειάζονται άμεσα για την επιβίωσή τους (π.χ. μια φωλιά). Ο άνθρωπος προσαρμόζει το περιβάλλον στις ανάγκες του. Σχεδιάζει εκ των προτέρων, κατασκευάζει εργαλεία και μετασχηματίζει τη φύση. Οπως σημειώνει ο Φρίντριχ Ενγκελς στο έργο του «Ο ρόλος της εργασίας στη μεταβολή του πιθήκου σε άνθρωπο», η κατασκευή εργαλείων και η συλλογική εργασία ήταν οι παράγοντες που ανέπτυξαν τον εγκέφαλο, τη γλώσσα και τις κοινωνικές δομές. Η ικανότητα αυτή επέτρεψε στον άνθρωπο να αποικίσει σχεδόν κάθε γωνιά του πλανήτη. Η κυριαρχία του ανθρώπου στη Γη είναι αποτέλεσμα της υλικής του παραγωγικής δραστηριότητας, δηλαδή της εργασίας.

Το κεφάλαιο έχει μια εγγενή ανάγκη για διαρκή συσσώρευση και επέκταση. Αυτό ώθησε την αναζήτηση νέων ασταμάτητων πηγών πρώτων υλών, την παγκοσμιοποίηση, την αποικιοκρατία και την εκβιομηχάνιση. Η «κυριαρχία» στον πλανήτη δεν ήταν μια αυθόρμητη επιθυμία του ανθρώπου που πηγάζει από το γονιδίωμά του, αλλά οικονομική αναγκαιότητα του καπιταλιστικού συστήματος για να επιβιώσει. Η αλόγιστη και καταστροφική μορφή που έχει πάρει αυτή η κυριαρχία σήμερα δεν οφείλεται στην «ανθρώπινη φύση», αλλά στον τρόπο που είναι οργανωμένη η οικονομία, δηλαδή στις καπιταλιστικές παραγωγικές σχέσεις.

Επιμέλεια:
Σταύρος ΞΕΝΙΚΟΥΔΑΚΗΣ
Πηγές: «Scientific American», www.science.org

 

Ριζοσπάστης